Người Việt mình hay làm ăn bằng cái bắt tay. Quen biết, anh em, tin nhau, bày vẽ giấy tờ làm gì cho khách sáo. Nghe rất tình. Cho tới ngày có chuyện. Lúc đó mỗi người nhớ một kiểu, ai cũng tin mình đúng, và chẳng có gì để soi lại xem hồi đó thật ra đã hứa cái gì.
Bắt tay miệng dễ toang lắm
Vấn đề không nằm ở chỗ người ta xấu. Phần nhiều là do trí nhớ và do cách hiểu khác nhau.
Lúc vui vẻ, bạn nói "làm xong giao trong tháng", người kia nghe thành "cuối tháng cũng được". Bạn nghĩ giá đó đã gồm vận chuyển, họ nghĩ chưa. Tới khi va vào nhau mới phát hiện hai cái đầu đang nghĩ hai chuyện. Không ai cố tình, nhưng tiền mất, tình cũng sứt.
Một tờ giấy ghi rõ ràng không phải để bắt lỗi nhau. Nó để cả hai cùng nhìn vào một chỗ và nhớ giống nhau.
Hợp đồng cần ghi những gì
Không cần dài dòng kiểu luật sư. Một hợp đồng tử tế cho việc nhỏ chỉ cần rõ mấy điểm.
Làm cái gì, tới đâu thì hết (cái này quan trọng, nhiều cãi vã đến từ chuyện "tưởng còn làm cả phần kia"). Giá bao nhiêu, gồm những gì, chưa gồm những gì. Khi nào xong, khi nào giao. Đổi trả thế nào nếu không ưng. Và ai chịu trách nhiệm phần nào nếu trục trặc. Viết hết ra. Cái gì để trong đầu là cái dễ cãi nhau nhất.
Hoá đơn chứng từ giữ cho đàng hoàng
Đây là phần nhàm chán mà ai cũng lười, tới lúc cần thì cuống.
Tiền vào tiền ra, có giấy tờ rõ. Mua gì lấy hoá đơn, bán gì xuất chứng từ. Không phải chỉ để đối phó thuế (dù cái đó cũng quan trọng), mà còn để khi có tranh chấp bạn có cái mà chứng minh. Nói miệng "tôi đã trả rồi" với chìa ra được tờ chuyển khoản là hai vị thế khác hẳn nhau. Lưu gọn gàng theo tháng, sau này tìm lại đỡ khổ.
Thanh toán và phạt trễ phải nói trước
Chuyện tiền nong cứ nói thẳng từ đầu cho đỡ ngại sau. Trả mấy đợt, mỗi đợt bao nhiêu, mốc nào. Và nếu trễ thì sao.
Cái khoản phạt trễ nghe hơi căng nhưng thật ra rất cần. Khi đối tác biết trễ là tốn thêm, họ tự khắc ưu tiên trả bạn đúng hạn. Còn không ghi gì thì khoản của bạn dễ bị xếp xuống cuối hàng đợi, đợi hoài không thấy. Ghi rõ không phải vì nghi ngờ, mà để mọi người có động lực giữ lời.
Làm với cộng sự thì rạch ròi từ đầu
Đây là chỗ đau nhất. Bao nhiêu tình bạn, tình anh em tan vì chung làm ăn mà không nói rõ từ đầu.
Ai góp gì, góp bao nhiêu. Ai làm việc gì. Lời chia thế nào, lỗ gánh ra sao. Nhỡ một người muốn rút thì xử lý kiểu nào. Nghe phũ, nhưng nói lúc còn vui vẻ dễ hơn nói lúc đã cơm chẳng lành. Rạch ròi từ đầu chính là cách giữ được cả bạn lẫn tiền. Mập mờ mới là thứ giết tình bạn.
Việc lớn thì nhờ luật sư, đừng tiếc
Mấy cái đơn giản bạn tự lo được. Nhưng đụng tới hợp đồng giá trị lớn, hợp tác dài hạn, hay những điều khoản bạn đọc mà không chắc hiểu, thì bỏ tiền nhờ luật sư xem qua. Cái phí đó nhỏ xíu so với số bạn có thể mất vì một câu chữ gài bẫy mà bạn không nhận ra.
Nói cho rõ một lần nữa, giấy tờ không phải là vẽ chuyện hay là không tin nhau. Nó là cách hai bên cùng yên tâm để làm ăn lâu dài. Người tử tế sẽ chẳng ngại ký một tờ rõ ràng. Còn ai cứ né tránh, viện cớ "anh em mà bày vẽ", thì đó mới đúng là lúc bạn nên cẩn thận.
