Nhắc tới văn hóa doanh nghiệp, nhiều người nghĩ ngay đến mấy tấm bảng giá trị treo trên tường, mấy câu khẩu hiệu đẹp đẽ về sự tử tế với đổi mới. Nhưng văn hóa thật không nằm ở đó. Nó nằm ở những gì xảy ra khi chẳng có kịch bản nào dọn sẵn. Người ta đối xử với nhau ra sao. Hành vi nào được khen. Hành vi nào lờ đi. Nói gọn lại, văn hóa là cái thứ mà bạn dung túng.
Có chủ đích hay không thì văn hóa vẫn cứ hình thành
Chỗ nào có người là chỗ đó có văn hóa, kể cả khi chẳng ai cố tình xây. Câu hỏi chỉ là nó hình thành một cách có chủ đích, hay là hình thành đại. Bạn không chủ động nắn nó, thì nó tự kết tinh từ những hành vi mặc định. Mà mấy cái mặc định đó thường không đi theo hướng bạn muốn đâu.
Chuyện này càng quan trọng với doanh nghiệp nhỏ, nơi một người chiếm tỷ trọng lớn và chỉ cần một cá nhân độc hại là đủ đầu độc cả nhóm. Ở quy mô nhỏ, văn hóa được nắn rất nhanh, bởi vài người đầu tiên và bởi chính ông chủ. Những gì bạn làm trong mấy ngày đầu sẽ còn vang vọng rất lâu về sau.
Bạn làm gì quan trọng hơn bạn nói gì
Nhân viên không học văn hóa từ những điều bạn tuyên bố. Họ học từ những điều bạn làm, và những điều bạn để yên cho qua. Bạn bảo coi trọng chất lượng nhưng lại thưởng cho đứa chạy ẩu cho kịp deadline, thì thông điệp thật là: nhanh ăn đứt tốt. Bạn nói đề cao trung thực nhưng cứ nghe tin xấu là nổi cáu, thì bạn đang dạy cả công ty cách giấu sự thật cho khéo.
Cái khoảng cách giữa giá trị nói mồm và hành vi thật ngoài đời là thứ phá văn hóa nhanh nhất. Người ta nhìn vào chuyện thực tế cái gì được thưởng, cái gì bị phạt, để đoán ra luật chơi thật. Rồi họ chỉnh mình theo cái luật đó. Tấm bảng trên tường viết gì cũng mặc kệ.
Cái bạn cho qua chính là cái bạn chấp nhận
Có một nguyên tắc nghe hơi phũ nhưng đúng: chuẩn mực của một đội được đo bằng cái hành vi tệ nhất mà người sếp chịu cho qua. Bạn để một đứa làm cẩu thả mà không nói gì, là bạn vừa ngầm tuyên bố cẩu thả thì cũng được. Bạn để một đứa giỏi đối xử tệ với đồng đội vì sợ mất nó, là bạn vừa dạy cả nhóm rằng kết quả quan trọng hơn cách ăn ở.
Mỗi lần bạn cho qua một hành vi đi ngược giá trị, là một lần bạn âm thầm viết lại văn hóa. Cho nên giữ văn hóa đôi khi đòi hỏi mấy quyết định khó nuốt. Kể cả phải chia tay một người giỏi nhưng độc, vì cái giá nó gây ra cho tinh thần chung còn lớn hơn phần nó đóng góp.
Tuyển và giữ người theo giá trị
Cách mạnh nhất để xây văn hóa là chọn tuyển ai vào và giữ ai lại. Mỗi người mới hoặc làm văn hóa đậm thêm, hoặc làm nó loãng đi. Tuyển một người hợp giá trị dù tay nghề chưa tới thường vẫn hơn tuyển một người giỏi mà lệch giá trị. Vì kỹ năng dạy được, còn thái độ thì cực khó đổi.
Tương tự, chuyện cho ai lên chức gửi đi cái thông điệp mạnh nhất về việc thật ra công ty này coi trọng cái gì. Bạn cất nhắc người sống đúng giá trị, cả công ty hiểu ngay đó là con đường nên đi. Còn bạn cất nhắc người ra số bằng mọi giá, thì bạn cũng đang dạy đúng cái điều ngược lại.
Văn hóa không phải việc của phòng nhân sự, cũng chẳng phải mấy câu khẩu hiệu. Nó là tổng của những hành vi bạn thưởng, bạn phạt, bạn cho qua mỗi ngày. Và nó được nắn mạnh nhất bởi chính người ngồi đầu bàn. Văn hóa ngon không tự trên trời rơi xuống. Nó là kết quả của vô số lựa chọn nhỏ, lặp đi lặp lại, năm này qua năm khác.
